สีถังก๊าซงานเชื่อมตามมาตรฐาน ไทยกับสากลต่างกันยังไง

ถังสีดำในร้านก๊าซเมืองไทยมักเป็นออกซิเจน แต่ถังไหล่ดำจากยุโรปคือไนโตรเจน ถ้าจำสีจากที่หนึ่งไปใช้อีกที่หนึ่ง อาจหยิบผิดถังได้ทันที บทความนี้รวมสีถังก๊าซที่ใช้ในงานเชื่อมตามมาตรฐานไทยและมาตรฐานต่างประเทศ พร้อมวิธีเช็กถังก่อนต่อเกจ์

มาตรฐานสีถังก๊าซของไทย

ไทยมีมาตรฐานสีถังก๊าซแยกเป็น 2 ฉบับ คือ มอก. 88-2517 สำหรับภาชนะบรรจุก๊าซอุตสาหกรรม และ มอก. 87-2521 สำหรับก๊าซทางการแพทย์ งานเชื่อมอยู่ในกลุ่มอุตสาหกรรม ส่วนหัววาล์วในไทยใช้ระบบ CGA ของสหรัฐฯ ดูขนาดและทิศเกลียวได้ที่ตารางข้อต่อถังแก๊ส CGA

ตารางนี้อิงสเปกก๊าซของ Air Liquide ประเทศไทย ฉบับธันวาคม 2565 ซึ่งตรงกับผังสีที่ผู้จำหน่ายในไทยเผยแพร่ ยกเว้นไฮโดรเจนที่ผังผู้จำหน่ายคาดแถบดำเพิ่ม ตัวเต็มของ มอก. 88 ไม่ได้เปิดให้อ่านทั่วไป ถ้าต้องใช้ในงานตรวจสอบ ควรขอฉบับจริงจากสำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (สมอ.)

ออกซิเจนแพทย์คนละสีกับออกซิเจนงานเชื่อม

มอก. 540-2564 ข้อ 4.3 กำหนดให้ท่อออกซิเจนทางการแพทย์เป็นสีเขียวมรกตตลอดตัวท่อ คอและไหล่สีขาว และเป็นไปตาม มอก. 87 ถังงานเชื่อมของไทยจึงไม่ได้ใช้สีเดียวกับถังในโรงพยาบาล แม้จะเป็นออกซิเจนเหมือนกัน

ก๊าซผสมงานเชื่อมไม่มีสีกลางสีเดียว

ในสเปกของ Air Liquide ประเทศไทย ถังอาร์กอนผสมยังเป็นสีน้ำเงิน แล้วแยกชนิดด้วยแถบหรือไหล่ ยี่ห้ออื่นอาจใช้ไม่เหมือนกัน เอกสารของสมาคมก๊าซอังกฤษก็ระบุว่าแม้แต่มาตรฐานยุโรปไม่ได้กำหนดสีก๊าซผสมไว้เป็นการเฉพาะ และผู้ผลิตใช้ระบบของตัวเองได้

แถวสุดท้ายสำคัญมาก ถังยังเป็นสีน้ำเงินเหมือนอาร์กอน แต่ก๊าซผสมไฮโดรเจนบางสูตรจัดเป็นก๊าซไวไฟ และใช้หัววาล์วคนละแบบ ถ้าสงสัยว่าควรใช้ก๊าซตัวไหน อ่านต่อที่เลือกแก๊สเชื่อมให้ถูกกับลวดและงาน

มาตรฐานสากล ไม่ได้มีชุดเดียวทั่วโลก

ยุโรป EN 1089-3 ดูที่ไหล่ถัง

EN 1089-3 เป็นมาตรฐานรหัสสีถังก๊าซของยุโรป ไม่ครอบคลุมถัง LPG และกำหนดสีที่ไหล่ถังเป็นหลัก ส่วนตัวถังบริษัทก๊าซเลือกสีเองได้ ยกเว้นบางกรณี เช่น ตัวถังสีขาวสงวนไว้ให้ก๊าซแพทย์ และสีแดงเข้มสงวนไว้ให้อะเซทิลีน ก๊าซที่ไม่มีสีเฉพาะจะบอกอันตรายของก๊าซแทน

ถังบางใบมีตัว N บนไหล่ถัง ตัวอักษรนี้ใช้บอกว่าถังทำสีตาม EN 1089-3 ไม่ได้แปลว่าไนโตรเจน บางบริษัทยังใช้เขียวสว่างกับอาร์กอน ไนโตรเจน ฮีเลียม หรือ CO₂ ได้ด้วย และอังกฤษกำหนดอะเซทิลีนเป็น RAL 3007 ทั้งตัวถังและไหล่ จึงอาจเห็นสีต่างจากตารางเล็กน้อย

ญี่ปุ่น บังคับสีตามกฎหมาย

กฎความปลอดภัยของภาชนะก๊าซแรงดันสูงของญี่ปุ่น ข้อ 10 กำหนดให้ทาสีอย่างน้อยครึ่งหนึ่งของผิวภาชนะ ออกซิเจนสีดำ ไฮโดรเจนสีแดง CO₂ เหลวสีเขียว อะเซทิลีนสีน้ำตาล และก๊าซอื่นสีเทา อาร์กอนกับไนโตรเจนจึงอยู่ในกลุ่มสีเทา ถังอลูมิเนียมหรือสแตนเลสที่ไม่ทาสีและถัง LPG อยู่ในข้อยกเว้น

สหรัฐอเมริกา ใช้ฉลาก ไม่ใช้สี

สหรัฐฯ ไม่มีรหัสสีกลางที่บังคับใช้ทั้งประเทศ CGA C-7 เป็นแนวทางการติดฉลากบอกก๊าซและอันตราย ส่วนสีถังขึ้นกับผู้จำหน่าย ถังสีเดียวกันจากสองบริษัทจึงอาจบรรจุคนละก๊าซ

ก๊าซแพทย์มี ISO 32

สีก๊าซแพทย์ในยุโรปสอดคล้องกับ ISO 32 โดยตัวถังเป็นสีขาว ส่วนไหล่บอกชนิดก๊าซ เรื่องนี้ไม่เกี่ยวกับงานเชื่อมโดยตรง แต่ช่วยเตือนว่าไม่ควรเอาถังแพทย์มาใช้เชื่อม และไม่ควรเอาถังอุตสาหกรรมไปใช้ทางการแพทย์

เทียบสีถังก๊าซเชื่อม ไทย ยุโรป ญี่ปุ่น

สีเดียวกัน คนละก๊าซ จุดที่พลาดบ่อย

• สีดำ: ในไทยคือออกซิเจน ถ้าคาดแถบขาวคือ CO₂ แต่ไหล่ดำแบบยุโรปคือไนโตรเจน
• สีเทา: ในไทยคือไนโตรเจนคาดแถบดำ ไหล่เทาแบบยุโรปคือ CO₂ ส่วนญี่ปุ่นใช้กับก๊าซหลายชนิด
• สีเขียว: เขียวไหล่ขาวในไทยคือออกซิเจนแพทย์ ญี่ปุ่นใช้กับ CO₂ เหลว และไหล่เขียวเข้มแบบยุโรปคืออาร์กอน
• สีน้ำเงิน: ในไทยไม่ได้แปลว่าอาร์กอนบริสุทธิ์เสมอไป อาจเป็นก๊าซผสมได้

ถังนำเข้าหรือถังมือสองจึงเป็นกลุ่มที่ต้องระวังเป็นพิเศษ เพราะสีที่เห็นอาจมาจากระบบของประเทศอื่น หรืออาจถูกทาสีทับมาแล้ว

ทำไมไทยต้องแยกหัววาล์ว

เอกสารของสมาคมก๊าซอุตสาหกรรมไทยที่นำเสนอในปี 2550 เล่าว่า ถังในไทยส่วนใหญ่เคยใช้หัววาล์ว CGA 540 แบบออกซิเจน แม้จะนำไปบรรจุไนโตรเจนหรืออาร์กอน จึงต่อผิดได้ง่าย เอกสารยกอุบัติเหตุจากการใช้ออกซิเจนแทนไนโตรเจน 2 ครั้ง ในปี 2545 มีผู้เสียชีวิต 1 คน และปี 2546 มีผู้เสียชีวิต 3 คน

หลังจากนั้นภาครัฐและอุตสาหกรรมผลักดันให้แยกหัววาล์วของไนโตรเจนและอาร์กอน พร้อมออกโปสเตอร์เรื่องหัววาล์ว สีถัง และฉลากตาม มอก. เอกสารเดียวกันระบุว่าปฏิบัติตามแล้วเกิน 95% ในปี 2550 เรื่องนี้จึงย้ำว่าสีถังอย่างเดียวไม่พอ ต้องมีหัววาล์วที่ต่อผิดได้ยากด้วย

เช็กถัง 5 ข้อก่อนต่อเกจ์

1. อ่านชื่อก๊าซบนถัง: ชื่อก๊าซและฉลากคือสิ่งที่ใช้ยืนยัน สีเป็นเพียงตัวช่วย
2. ดูหัววาล์ว: เช่น อาร์กอน CGA 580 และ CO₂ CGA 320 ถ้าไม่ตรงกับชื่อก๊าซ ให้หยุดและสอบถามผู้บรรจุ
3. ใช้เกจ์ให้ตรงก๊าซ: ห้ามใช้ข้อต่อแปลงเพื่อฝืนต่อเกจ์เข้ากับถังคนละก๊าซ ส่วนแกนหัววาล์ว CGAใช้เปลี่ยนเมื่อของเดิมเสีย โดยเลือกเบอร์เดิมให้ตรงกับถัง
4. ระวังออกซิเจนเป็นพิเศษ: ห้ามให้น้ำมันหรือจาระบีเปื้อนหัววาล์ว เกจ์ และข้อต่อ
5. ถังไม่มีชื่อห้ามเดา: ถ้าฉลากหายหรือสีลอก ให้กันถังออกไว้ และคืนผู้บรรจุตรวจสอบ ไม่ควรทาสีใหม่เอง

สีสายแก๊สเป็นคนละเรื่องกับสีถัง

ชุดเชื่อมและตัดแก๊สมักใช้สายแดงกับเชื้อเพลิง และข้อต่อฝั่งเชื้อเพลิงเป็นเกลียวซ้าย ส่วนสายออกซิเจนเป็นเกลียวขวา สีของสายออกซิเจนต่างกันตามตลาด ยุโรปใช้น้ำเงิน สหรัฐฯ มักใช้เขียว และบางรุ่นเป็นสีดำ เช่น สายคู่ SUMO น้ำเงิน-แดง กับสายคู่ WTG ดำ-แดง ก่อนติดตั้งควรดูคู่มืองานตัดและเชื่อมด้วยแก๊สประกอบ และใส่ตัวกันไฟย้อนให้ตรงด้าน

สรุป

ในไทย ถังงานเชื่อมที่พบบ่อยคือ ออกซิเจนสีดำ อาร์กอนสีน้ำเงิน CO₂ สีดำคาดขาว ไนโตรเจนสีเทาคาดดำ และอะเซทิลีนสีแดงเข้ม แต่ยุโรป ญี่ปุ่น และสหรัฐฯ ใช้ระบบต่างกัน จำสีไว้เพื่อคัดกรองได้ แต่ก่อนเปิดวาล์วต้องยืนยันจากชื่อก๊าซบนถังและหัววาล์วทุกครั้ง

แหล่งอ้างอิง

• มอก. 540-2564 ข้อ 4.3 สีท่อออกซิเจนทางการแพทย์
• Air Liquide ประเทศไทย: Gas Specification ฉบับ 12.0
• S.A.J.I. (Thailand): ผังสีถังแก๊สอุตสาหกรรม
• AIGA 2007: ประสบการณ์ของไทยเรื่องการแยกหัววาล์ว
• BCGA TIS 6: ฉลากและรหัสสีตาม EN 1089-3 และ ISO 32
• ญี่ปุ่น: 容器保安規則 ข้อ 10
• CGA C-7: แนวทางการติดฉลากถังก๊าซ