ตารางข้อต่อถังแก๊สมาตรฐาน CGA — เกลียวซ้าย/ขวา และระบบ Pin-Index
ตารางข้อต่อวาล์วถังแก๊สมาตรฐาน CGA (Compressed Gas Association) ที่ใช้กันแพร่หลายในงานอุตสาหกรรม ห้องปฏิบัติการ และการแพทย์ — แต่ละรหัสกำหนด ขนาดเกลียว ทิศทางหมุน และระบบซีล ต่างกัน เพื่อป้องกันการต่อถังก๊าซผิดประเภทโดยเด็ดขาด ใช้เช็คก่อนซื้อเกจ์/หัวปรับให้ตรงกับถัง
ข้อสังเกตสำคัญ
- เกลียวหมุนซ้าย (LH – Left Hand): ใช้กับก๊าซไวไฟหรือก๊าซอันตรายสูง — ตัวน็อตล็อคจะมีร่องขีดรอบตัว (V-notch) เพื่อเตือนความปลอดภัย ขันเข้าโดยหมุนทวนเข็มนาฬิกา
- เกลียวหมุนขวา (RH – Right Hand): ใช้กับก๊าซเฉื่อย ก๊าซช่วยติดไฟ (เช่น O₂) และก๊าซไม่ติดไฟทั่วไป
- การป้องกันการสลับถัง: ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง รอยเกลียว และทิศทางหมุนที่ต่างกันของแต่ละรหัส CGA ถูกออกแบบมาให้ขันข้ามชนิดกันไม่ได้ — ห้ามดัดแปลงหรือใช้ตัวแปลงข้ามประเภทก๊าซ
ซีรีส์เกลียว (CGA 170–680 + 973)
กลุ่มข้อต่อแบบเกลียวหมุนสำหรับงานอุตสาหกรรมและห้องปฏิบัติการ — แถวที่เป็น LH ⚠️ คือเกลียวซ้าย (ก๊าซไวไฟ/อันตราย)
| รหัส CGA | ก๊าซที่ใช้งานหลัก | ขนาดเกลียว | ทิศทางหมุน | เกลียววาล์วถัง → หัวปรับ | ระบบซีลกันรั่ว |
|---|---|---|---|---|---|
| CGA 170 | ก๊าซไม่กัดกร่อน (ถังขนาดเล็ก) | 0.5625" - 18 UNF Ø ~14.28 มม. · UNF เกลียวตรง · 18 TPI | ขวา (RH) | นอก (Male) → ใน (Female) | ปะเก็นแบน (Gasket/Washer) |
| CGA 240 | แอมโมเนีย (Ammonia) | 0.375" - 14 NPT Ø ~9.52 มม. · NPT เกลียวสโลป · 14 TPI | ขวา (RH) | ใน (Female) → นอก (Male) | ซีลที่เกลียว (เทปพันเกลียว) |
| CGA 296 | ไนตรัสออกไซด์/ผสมออกซิเจน (Medical Mix) | 0.825" - 14 NGO Ø ~20.95 มม. · NGO เกลียวตรง · 14 TPI | ขวา (RH) | นอก (Male) → ใน (Female) | ปะเก็นแบน (Flat Washer) |
| CGA 300 | อะเซทิลีน (ถังพาณิชย์เล็ก) | 0.825" - 14 NGO Ø ~20.95 มม. · NGO เกลียวตรง · 14 TPI | ซ้าย (LH) ⚠️ | นอก (Male) → ใน (Female) | ปะเก็นแบน (Flat Washer) |
| CGA 320 | คาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂) | 0.825" - 14 NGO Ø ~20.95 มม. · NGO เกลียวตรง · 14 TPI | ขวา (RH) | นอก (Male) → ใน (Female) | ปะเก็นแบน (Flat Washer) |
| CGA 326 | ไนตรัสออกไซด์ (N₂O) | 0.825" - 14 NGO Ø ~20.95 มม. · NGO เกลียวตรง · 14 TPI | ขวา (RH) | นอก (Male) → ใน (Female) | หน้าสัมผัสโลหะอัดแน่น (Metal-to-Metal) |
| CGA 330 | ก๊าซกัดกร่อน/ก๊าซพิษ (เช่น HCl, H₂S) | 0.825" - 14 NGO Ø ~20.95 มม. · NGO เกลียวตรง · 14 TPI | ซ้าย (LH) ⚠️ | นอก (Male) → ใน (Female) | หน้าสัมผัสโลหะอัดแน่น (Metal-to-Metal) |
| CGA 346 | อากาศอัดความดันสูง (< 3000 PSI) | 0.825" - 14 NGO Ø ~20.95 มม. · NGO เกลียวตรง · 14 TPI | ขวา (RH) | ใน (Female) → นอก (Male) | หน้าสัมผัสโลหะอัดแน่น (Metal-to-Metal) |
| CGA 350 | ก๊าซไวไฟ (ไฮโดรเจน มีเทน CO) | 0.825" - 14 NGO Ø ~20.95 มม. · NGO เกลียวตรง · 14 TPI | ซ้าย (LH) ⚠️ | ใน (Female) → นอก (Male) | หน้าสัมผัสโลหะอัดแน่น (Metal-to-Metal) |
| CGA 510 | โพรเพน / อะเซทิลีน / LPG (POL) | 0.885" - 14 NGO Ø ~22.48 มม. · NGO เกลียวตรง · 14 TPI | ซ้าย (LH) ⚠️ | ใน (Female) → นอก (Male) | POL Nipple (Metal-to-Metal) |
| CGA 540 | ออกซิเจนอุตสาหกรรม (O₂) | 0.903" - 14 NGO Ø ~22.94 มม. · NGO เกลียวตรง · 14 TPI | ขวา (RH) | นอก (Male) → ใน (Female) | หน้าสัมผัสทรงกรวย (Metal Cone Seat) |
| CGA 580 | ก๊าซเฉื่อย (อาร์กอน ไนโตรเจน ฮีเลียม) | 0.965" - 14 NGO Ø ~24.51 มม. · NGO เกลียวตรง · 14 TPI | ขวา (RH) | ใน (Female) → นอก (Male) | หน้าสัมผัสทรงโค้ง (Spherical Metal Seat) |
| CGA 590 | SF₆ / Industrial Air | 0.965" - 14 NGO Ø ~24.51 มม. · NGO เกลียวตรง · 14 TPI | ซ้าย (LH) ⚠️ | ใน (Female) → นอก (Male) | หน้าสัมผัสทรงโค้ง (Spherical Metal Seat) |
| CGA 660 | ก๊าซพิษ/กัดกร่อนความดันสูง (คลอรีน SO₂) | 1.030" - 14 NGO Ø ~26.16 มม. · NGO เกลียวตรง · 14 TPI | ขวา (RH) | นอก (Male) → ใน (Female) | ปะเก็นแบน (Gasket Seal) |
| CGA 680 | ก๊าซเฉื่อยแรงดันสูงมาก (3500–5000 PSI) | 1.040" - 14 NGO Ø ~26.42 มม. · NGO เกลียวตรง · 14 TPI | ขวา (RH) | ใน (Female) → นอก (Male) | โอริงปลายเข็ม (O-ring Nipple Seal) |
| CGA 973 | อากาศสังเคราะห์ / ก๊าซผสมความดันสูงพิเศษ (> 3000 PSI) | 0.965" - 14 NGO Ø ~24.51 มม. · NGO เกลียวตรง · 14 TPI | ขวา (RH) | ใช้เกลียว (ไม่ใช่ Pin-Index) | โอริงด้านหน้า (O-Ring Seal Nipple) |
ซีรีส์ 800+ — ระบบ Pin-Index (PISS) สำหรับก๊าซทางการแพทย์
ข้อต่อ CGA 800–999 ส่วนใหญ่เป็นระบบ Pin Index Safety System (PISS) สำหรับก๊าซทางการแพทย์และก๊าซความบริสุทธิ์สูงในห้องปฏิบัติการ — จุดเด่นคือไม่มีเกลียวหมุน แต่ใช้แคลมป์ครอบ (Yoke Clamp) ร่วมกับสลักเดือยบังคับตำแหน่ง (Pin Placement) ถังแต่ละชนิดมีรูสลักคนละตำแหน่ง จึงเสียบต่อถังผิดประเภทไม่ได้เด็ดขาด (ยกเว้น CGA 973 ที่ยังเป็นเกลียว — ดูตารางบน)
| รหัส CGA | ก๊าซที่ใช้งานหลัก | รูปแบบข้อต่อ | ตำแหน่งรูสลัก (Pin-Index) | ระบบซีลกันรั่ว |
|---|---|---|---|---|
| CGA 870 | ออกซิเจนทางการแพทย์ (Medical O₂) | Yoke / Pin-Index (ไม่มีเกลียว) | 2, 5 | ปะเก็นวงแหวน (Bodok Washer) |
| CGA 880 | O₂ ผสม CO₂ (< 7% CO₂) | Yoke / Pin-Index (ไม่มีเกลียว) | 2, 6 | ปะเก็นวงแหวน (Bodok Washer) |
| CGA 890 | CO₂ ทางการแพทย์ (> 7%) | Yoke / Pin-Index (ไม่มีเกลียว) | 1, 6 | ปะเก็นวงแหวน (Bodok Washer) |
| CGA 910 | ไนตรัสออกไซด์ทางการแพทย์ (N₂O) | Yoke / Pin-Index (ไม่มีเกลียว) | 3, 5 | ปะเก็นวงแหวน (Bodok Washer) |
| CGA 930 | ฮีเลียมทางการแพทย์ (He) | Yoke / Pin-Index (ไม่มีเกลียว) | 4, 6 | ปะเก็นวงแหวน (Bodok Washer) |
| CGA 940 | อากาศทางการแพทย์ (Medical Air) | Yoke / Pin-Index (ไม่มีเกลียว) | 1, 5 | ปะเก็นวงแหวน (Bodok Washer) |
| CGA 950 | ฮีเลียมผสมออกซิเจน (Heliox) | Yoke / Pin-Index (ไม่มีเกลียว) | 2, 4 | ปะเก็นวงแหวน (Bodok Washer) |
| CGA 960 | ไนโตรเจนทางการแพทย์ (N₂) | Yoke / Pin-Index (ไม่มีเกลียว) | 1, 4 | ปะเก็นวงแหวน (Bodok Washer) |
| CGA 965 | ไนตริกออกไซด์ทางการแพทย์ (NO) | Yoke / Pin-Index (ไม่มีเกลียว) | 4, 7 | ปะเก็นวงแหวน (Bodok Washer) |
ใช้ตารางนี้ตอนไหน
| สถานการณ์ | วิธีใช้ตาราง |
|---|---|
| ซื้อเกจ์/หัวปรับใหม่ให้ถังเดิม | เช็คชนิดก๊าซ → หารหัส CGA → เทียบขนาดเกลียวและทิศทางหมุนกับเกจ์ที่จะซื้อ |
| เกจ์ขันเข้าถังไม่ได้ | เกลียวคนละรหัส/คนละทิศ — ห้ามฝืนขันหรือใช้ตัวแปลงข้ามชนิดก๊าซ ให้เปลี่ยนเกจ์ให้ตรงรหัส |
| แยกน็อตเกลียวซ้าย/ขวา | ดูร่องขีด V-notch รอบน็อต = เกลียวซ้าย (ก๊าซไวไฟ) · ไม่มีร่อง = เกลียวขวา |
| งานแก๊สทางการแพทย์ | ถังเล็กแบบหิ้ว (O₂, N₂O ฯลฯ) ใช้ Yoke Pin-Index — เช็คตำแหน่งรูสลักตามตารางซีรีส์ 800+ |
หมายเหตุ: ถังแก๊สที่จำหน่ายในไทยส่วนใหญ่ใช้เกลียวเทียบเคียงมาตรฐานเหล่านี้ แต่บางค่ายแก๊ส/ถังเก่าอาจต่างไป — ก่อนซื้อเกจ์หรือหัวปรับ แนะนำถ่ายรูปวาล์วถัง + วัดขนาดเกลียวส่งมาทาง LINE ให้ร้านช่วยเทียบก่อน
คำถามที่พบบ่อย
ทำไมก๊าซบางชนิดใช้เกลียวซ้าย (LH)
เป็นกติกาความปลอดภัยสากล — ก๊าซไวไฟ (อะเซทิลีน LPG ไฮโดรเจน) และก๊าซอันตรายสูงใช้เกลียวหมุนซ้าย ส่วนก๊าซเฉื่อยและออกซิเจนใช้เกลียวขวา ทำให้เอาหัวปรับของก๊าซไวไฟไปขันกับถังออกซิเจน (หรือกลับกัน) ไม่ได้ ป้องกันการต่อผิดที่อาจเกิดอันตรายร้ายแรง
ร่องขีดรอบน็อต (V-notch) หมายถึงอะไร
เป็นสัญลักษณ์บอกว่าเป็นน็อตเกลียวซ้าย — ถ้าเห็นร่องขีดรอบตัวน็อตของเกจ์หรือข้อต่อ แปลว่าต้องหมุนทวนเข็มนาฬิกาเพื่อขันเข้า และของชิ้นนั้นออกแบบมาสำหรับก๊าซไวไฟ/อันตราย อย่าฝืนขันตามเข็มเพราะจะทำเกลียวเสีย
ระบบ Pin-Index คืออะไร ทำไมก๊าซการแพทย์ถึงใช้
Pin Index Safety System (PISS) เป็นข้อต่อแบบแคลมป์ครอบ (Yoke) ไม่มีเกลียว ใช้กับถังก๊าซการแพทย์ขนาดเล็ก — ที่หัววาล์วถังจะมีรูสลักตำแหน่งเฉพาะของก๊าซแต่ละชนิด (เช่น ออกซิเจน = ตำแหน่ง 2,5) แคลมป์ของก๊าซชนิดหนึ่งจึงเสียบกับถังชนิดอื่นไม่ลง ป้องกันการจ่ายก๊าซผิดชนิดให้ผู้ป่วยซึ่งอันตรายถึงชีวิต
ใช้ตัวแปลง (adapter) ต่อเกจ์ข้ามชนิดก๊าซได้ไหม
ไม่ควรและหลายกรณีผิดกฎความปลอดภัย — ระบบ CGA จงใจออกแบบให้ต่อข้ามกันไม่ได้ การใช้ตัวแปลงข้ามชนิดก๊าซทำลายการป้องกันนี้ เสี่ยงทั้งเคมีเข้ากันไม่ได้ (เช่น น้ำมัน/จาระบีเจอออกซิเจนความดันสูง = ไฟลุก) และแรงดันเกินสเปกอุปกรณ์ ให้ใช้เกจ์ที่ตรงรหัส CGA ของถังเสมอ
ถังแก๊สในไทยใช้รหัส CGA ตามตารางนี้ไหม
ส่วนใหญ่เทียบเคียงได้ เช่น ถังออกซิเจนอุตสาหกรรมมักเป็นแนว CGA 540 ถังอาร์กอน/ไนโตรเจนแนว CGA 580 และถัง LPG/อะเซทิลีนใช้เกลียวซ้ายแบบ POL (CGA 510) แต่ถังบางค่ายหรือถังเก่าอาจใช้เกลียวต่างจากนี้ ก่อนซื้อเกจ์แนะนำถ่ายรูปวาล์วถังหรือวัดขนาดเกลียวมาเทียบก่อน ทัก LINE ให้ร้านช่วยดูได้
ไม่แน่ใจว่าถังใช้ข้อต่อแบบไหน?
ถ่ายรูปวาล์วถัง + เกจ์เดิม ส่งมาได้เลย เราช่วยเทียบรหัสและหาเกจ์/หัวปรับที่ตรงรุ่นให้