เชื่อมท่อประปากัลวาไนซ์ เหล็กกล่องชุบซิงค์ หรือตะแกรงชุบไปไม่นาน ควันขาวพุ่งขึ้นหนากว่าปกติ ตกเย็นเริ่มมีไข้ หนาวสั่น ปวดเมื่อยเหมือนเป็นหวัด — ช่างหลายคนเคยเป็นโดยไม่รู้ว่าเกิดจากควันสังกะสี อาการนี้เรียกว่า “ไข้ควันโลหะ” (metal fume fever) และป้องกันได้ถ้าเตรียมงานถูก
ทำไมเชื่อมกัลวาไนซ์ถึงมีควันขาวเยอะ
เหล็กกัลวาไนซ์คือเหล็กที่เคลือบผิวด้วยสังกะสี (zinc) สังกะสีหลอมที่ราว 420°C และเดือดกลายเป็นไอที่ราว 907°C ขณะที่อาร์กและบ่อหลอมเหล็กร้อนกว่า 1,500°C ผิวสังกะสีรอบแนวจึงกลายเป็นไอทันที แล้วรวมกับออกซิเจนในอากาศเป็นซิงค์ออกไซด์ ซึ่งเป็นผงละเอียดมาก (ฟูม) สูดเข้าไปได้ลึกถึงถุงลมปอด ผิวชุบยิ่งหนา ควันยิ่งมาก — เหล็กชุบกัลวาไนซ์แบบจุ่มร้อน (hot-dip) มีชั้นสังกะสีหนากว่าเหล็กชุบไฟฟ้าหรือเหล็กเคลือบสำเร็จจากโรงงาน (ความต่างของเหล็กแต่ละแบบดูได้ที่ เลือกเหล็กดำ กัลวาไนซ์ หรือสแตนเลส)
ไข้ควันโลหะ อาการเป็นยังไง
| ช่วงเวลา | อาการที่พบบ่อย |
|---|---|
| ระหว่างหรือหลังเชื่อมไม่นาน | รสโลหะหรือรสหวานแปลก ๆ ในปาก คอแห้ง ระคายคอ ไอ |
| ประมาณ 3–10 ชั่วโมงหลังสัมผัส | ไข้ หนาวสั่น ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ ปวดหัว อ่อนเพลีย คล้ายไข้หวัดใหญ่ มักเริ่มตอนเย็นหรือกลางคืนหลังเลิกงาน |
| ประมาณ 1–2 วัน | ส่วนใหญ่หายเองถ้าไม่ได้สูดควันเพิ่ม |
ไปพบแพทย์ทันทีถ้าหายใจลำบาก แน่นหรือเจ็บหน้าอก ไข้สูงไม่ลด อาการเกิน 2 วัน หรือเป็นซ้ำบ่อย และบอกแพทย์ว่าเชื่อมเหล็กกัลวาไนซ์มา · บทความนี้เป็นข้อมูลความปลอดภัยทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์
- “ดื่มนมแก้ได้” เป็นความเชื่อ — ไม่มีหลักฐานว่านมป้องกันหรือรักษาไข้ควันโลหะได้ วิธีเดียวที่ได้ผลคือไม่สูดควันตั้งแต่ต้น
- “เป็นบ่อยจนชิน” ไม่ได้แปลว่าปลอดภัย — ช่างที่เชื่อมกัลวาไนซ์ทุกวันอาจมีอาการน้อยลงชั่วคราว แต่การสูดฟูมโลหะซ้ำ ๆ เป็นเวลานานไม่ดีต่อระบบทางเดินหายใจ
- ชิ้นงานที่ไม่รู้ว่าชุบอะไร — โดยเฉพาะชิ้นส่วนเก่าที่ชุบสีเหลืองทอง (อาจเป็นแคดเมียม) หรือทาสีเก่าที่อาจมีตะกั่ว ควันอันตรายกว่าสังกะสีมาก ต้องลอกผิวออกก่อนเชื่อมเสมอ
ป้องกันควันสังกะสี 5 ชั้น
- ขัดสังกะสีออกเฉพาะจุด — เจียรหรือแปรงลวดผิวชุบออกรอบแนวเชื่อมประมาณ 2–5 ซม. ทั้งสองด้านของรอยต่อ และด้านหลังถ้าเข้าถึงได้ ช่วยลดควันได้มากที่สุด และยังลดรูพรุนกับสะเก็ดไฟด้วย (ด้านในท่อขัดไม่ได้ ยังมีควันอยู่บ้าง) ตอนขัดก็มีฝุ่นสังกะสี ให้ใส่หน้ากากกันฝุ่นด้วย
- ระบายอากาศให้ถูกทาง — ทำกลางแจ้งได้ดีที่สุด ยืนเหนือลม ถ้าทำในอาคารใช้ระบบดูดควันเฉพาะจุดที่ปากดูดอยู่ใกล้แนวเชื่อมแล้วปล่อยออกนอกอาคาร พัดลมเป่าธรรมดาแค่พัดควันไปที่อื่น ห้ามเชื่อมกัลวาไนซ์ในห้องปิดหรือที่อับ
- เอาหน้าออกจากกลุ่มควัน — ควันร้อนลอยขึ้นตรง ถ้าก้มหน้าอยู่เหนือแนว ควันจะเข้าใต้หน้ากากเชื่อมพอดี จัดท่าให้ศีรษะอยู่ข้างแนวและควันลอยผ่านไป
- ใส่หน้ากากกรองอนุภาค — อย่างน้อยระดับ N95/P2 ที่ใช้กับฟูมโลหะได้และใส่ใต้หน้ากากเชื่อมได้ งานนานหรือที่แคบควรใช้ระดับ P100/P3 หรือระบบจ่ายอากาศ หน้ากากผ้าและหน้ากากอนามัยกันฟูมไม่ได้
- อุปกรณ์ป้องกันและสุขอนามัย — งานกัลวาไนซ์สะเก็ดไฟมากกว่าปกติ ใส่ถุงมือหนัง ปลอกแขน และหน้ากากเชื่อมให้ครบ ล้างมือและหน้าก่อนกินอาหารหรือสูบบุหรี่
อุปกรณ์เซฟตี้พื้นฐานอื่น ๆ ของช่างเชื่อมดูได้ที่ บทความอุปกรณ์ safety สำหรับช่างเชื่อม
ลวดและเทคนิคเชื่อมเหล็กกัลวาไนซ์
| ลวด | เหมาะกับ | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| YAWATA S-13 (AWS E6013) | เหล็กกัลวาไนซ์และเหล็กทั่วไป งานบางถึงปานกลาง | ฉลากระบุใช้ได้ทั้งเหล็กกัลวาไนซ์และเหล็กทั่วไป เชื่อมง่าย |
| KOBELCO LB-52 (AWS E7016) | งานกัลวาไนซ์ที่ต้องรับแรง | ป้ายสินค้าระบุใช้กับเหล็กเหนียวและเหล็กชุบกัลวาไนซ์ เป็นลวดไฮโดรเจนต่ำ ต้องอบลวดก่อนใช้ |
| E6013 ทั่วไป | ใช้ได้เมื่อขัดสังกะสีออกแล้ว | ถ้าไม่ขัดผิว แนวพรุนและสะเก็ดมาก |
- เดินช้ากว่าปกติเล็กน้อย หรือส่ายลวดนำหน้าเล็กน้อย ให้สังกะสีที่เหลือระเหยออกก่อนบ่อหลอมจะตามไปถึง
- เว้นช่องว่างรอยต่อเล็กน้อย ในงานทาบหรืองานชน ให้ไอสังกะสีมีทางหนี ไม่ไปดันจนแนวพรุน
- สะเก็ดไฟเยอะผิดปกติ มักมาจากสังกะสีที่ยังเหลือ ขัดผิวเพิ่มก่อนไปปรับกระแส (ปัจจัยอื่นที่ทำให้สะเก็ดเยอะดูที่ วิธีลดสะเก็ดเชื่อม)
- ลวดอื่น ๆ สำหรับเหล็กเหนียวทั่วไป ดูเพิ่มที่ คู่มือลวดเชื่อมไฟฟ้า (ธูป)
หลังเชื่อม: คืนผิวกันสนิมให้แนวเชื่อม
บริเวณที่ขัดและที่ความร้อนเผาไหม้ไม่มีสังกะสีปกป้องแล้ว จะขึ้นสนิมก่อนจุดอื่นของชิ้นงานเสมอ ถ้าปล่อยไว้ สนิมจะลามใต้ผิวชุบรอบ ๆ ต่อไปอีก ขั้นตอนซ่อมผิว:
- เคาะสแลกและแปรงลวดให้เห็นเนื้อเหล็กสะอาด ไม่มีสแลกหรือสนิมผิวค้าง
- เช็ดคราบฝุ่นและคราบมันออก ปล่อยให้แห้ง
- ทาสีซิงค์ริชหรือสีกัลวาไนซ์เย็น (cold galvanizing) ที่มีผงสังกะสีสูง ทาให้เลยขอบที่ขัดออกมาทับผิวชุบเดิม และทาจำนวนชั้นตามฉลาก
- ถ้าต้องทาสีทับทั้งชิ้น ผิวกัลวาไนซ์ต้องใช้สีรองพื้นที่ยึดเกาะสังกะสีได้ อ่านวิธีเลือกได้ที่ คู่มือสีรองพื้น และ วิธีทาสีเหล็กกันสนิม จากนั้นทาหรือพ่นสีทับหน้าตามต้องการ
สรุป
ควันขาวจากการเชื่อมเหล็กกัลวาไนซ์คือฟูมซิงค์ออกไซด์ สูดแล้วทำให้เกิดไข้ควันโลหะ อาการคล้ายไข้หวัดหลังเชื่อมหลายชั่วโมง ป้องกันได้ด้วย ขัดสังกะสีออกรอบแนว + ระบายอากาศด้วยการดูดควันเฉพาะจุด + เอาหน้าออกจากควัน + หน้ากากกรองอนุภาค N95/P2 ขึ้นไป ใช้ลวดที่ระบุว่าใช้กับกัลวาไนซ์ได้ แล้วทาสีซิงค์ริชคืนผิวกันสนิมหลังเชื่อม · หายใจลำบากหรือเจ็บหน้าอกให้พบแพทย์ทันที
สินค้าที่ใช้ในบทความนี้: YAWATA S-13 ลวดเชื่อมกัลวาไนซ์ (E6013) · อุปกรณ์ป้องกันงานเชื่อม · สีสเปรย์
Happy Metal จำหน่ายลวดเชื่อมสำหรับเหล็กกัลวาไนซ์และเหล็กทั่วไป อุปกรณ์ป้องกันงานเชื่อม และสีสเปรย์ — ปรึกษาได้ที่ LINE @happym หรือโทร 085-926-9797
คำถามที่พบบ่อย
ดื่มนมช่วยแก้พิษควันเชื่อมกัลวาไนซ์ได้จริงไหม
ไม่ได้ ไม่มีหลักฐานว่านมป้องกันหรือรักษาไข้ควันโลหะ การป้องกันที่ได้ผลคือขัดสังกะสีออก ระบายอากาศ และใส่หน้ากากกรองอนุภาคไม่ให้สูดควันตั้งแต่แรก
ไข้ควันโลหะหายเองได้ไหม ต้องไปหาหมอเมื่อไหร่
ส่วนใหญ่หายเองใน 1–2 วันถ้าไม่สูดควันเพิ่ม แต่ถ้าหายใจลำบาก เจ็บหน้าอก ไข้สูงไม่ลด หรืออาการเกิน 2 วัน ควรพบแพทย์ทันทีและแจ้งว่าเชื่อมเหล็กกัลวาไนซ์มา
เชื่อมกัลวาไนซ์ต้องขัดผิวสังกะสีออกก่อนไหม
ควรขัด การขัดสังกะสีออกรอบแนวประมาณ 2–5 ซม. ลดควันได้มากที่สุด และทำให้แนวเชื่อมพรุนน้อยลง สะเก็ดน้อยลง จากนั้นค่อยทาสีซิงค์ริชคืนผิวกันสนิมหลังเชื่อม
